Cienie: ksenofobia, dezinformacja, polaryzacja

Najostrzejszy zwrot w całej serii CBOS: w trzy lata sympatia do Ukraińców spadła o 22 punkty, a niechęć wzrosła o 26, przekraczając poziom sprzed wojny. Linie przecięły się w 2024 r. i rozchodzą się dalej.

Kontrapunkt, żeby nie dramatyzować: deklarowana niechęć rośnie równolegle do rosnącego realnego kontaktu, nie w próżni. Ponad połowa Polaków zna Ukraińców osobiście — jako sąsiadów, kolegów z pracy, przyjaciół — a 27% styka się z nimi codziennie. Mówimy o napięciu we współistnieniu, nie o odrzuceniu nieznanej grupy.

Ksenofobia w Polsce nie jest jednorodna. Wobec większości narodów Europy Zachodniej i Środkowej niechęć deklaruje co dziesiąty Polak lub mniej; skok dotyczy kilku konkretnych grup — Rosjan (od 2022 r.), Ukraińców i Białorusinów (od 2024 r.) oraz Żydów, wobec których niechęć wzrosła w jeden rok o 8 punktów, do najwyższego poziomu od dwóch dekad.

Trzeci rok z rzędu pogarsza się też nastawienie do narodów, które zyskały po wybuchu wojny: Amerykanów i Anglików. To rozdział, w którym dane nie pozwalają na wygodne uogólnienia w żadną stronę.

Najmocniejsza pojedyncza liczba rozdziału: spadek poparcia z 94% do 42% w cztery lata. W lipcu 2026 r. po raz pierwszy w historii pomiarów CBOS przeciwnicy przyjmowania uchodźców przeważyli nad zwolennikami.

Niuans z tego samego badania: postawy nie są jednolicie twarde. Większość popiera ograniczenie świadczeń, ale większość sprzeciwia się odbieraniu dachu nad głową matkom z dziećmi. Polska nadal gości ok. 950 tys. osób pod ochroną czasową — drugie miejsce w UE po Niemczech (rozdział 15).

Linia podziału przebiega dokładnie przez środek wykresu: instytucje mundurowe i lokalne cieszą się zaufaniem, instytucje polityczne i sądowe — nie. Wojsku ufa czterech na pięciu Polaków, partiom politycznym — co piąty; nieufność wobec partii deklaruje 70%, wobec rządu 61%.

To mierzalna twarz polaryzacji: spór polityczny odbija się na zaufaniu do każdej instytucji, która w nim uczestniczy (rząd, parlament, sądy, Trybunał, media), i omija te, które stoją poza nim. Po wyborach 2023 r. zaufanie do rządu i parlamentu wzrosło, by do 2026 r. wrócić do poziomu sprzed zmiany.

Płaska linia przez 24 lata jest wymowniejsza niż jakikolwiek skok: w kolejnych pomiarach CBOS od 2002 r. odsetek ufających innym waha się między 17 a 26% i w 2026 r. wynosi 22%. To strukturalny deficyt kapitału społecznego, nieprzypisany żadnej konkretnej władzy. Różnica wobec Danii to 50 punktów procentowych.

Ten wykres wyjaśnia, dlaczego Polska nie awansuje wyżej w rankingach odporności na dezinformację mimo dobrych wyników edukacyjnych — zaufanie to najsłabszy komponent jej wyniku. Jednocześnie Polska nie jest europejskim wyjątkiem: Czechy, Włochy i Francja ufają niewiele bardziej, a Grecja i Rumunia znacznie mniej.

Polska jest w środku europejskiej stawki odporności na dezinformację: wyraźnie powyżej Węgier, Rumunii czy Bułgarii, ale 17 punktów za czołówką skandynawską. Składowe wyjaśniają strukturę: wyniki PISA ciągną indeks w górę (63–64 pkt), zaufanie międzyludzkie (42) — w dół.

Kanał ekspozycji widać wprost: trzy czwarte Polaków dowiaduje się o bieżących wydarzeniach z platform społecznościowych, zaufanie do wiadomości spadło w rok o 8 punktów — jeden z największych spadków wśród badanych rynków, który Reuters Institute wiąże z polaryzacją podczas wyborów prezydenckich 2025 r. — a za wiadomości płaci co dziewiąty.

Najbardziej dramatyczna krzywa w całym materiale: spadek o 48 miejsc w siedem lat, a potem najszybsza poprawa w tym rankingu w Europie. W 2026 r. Polska jest 27. na 180 krajów — wyżej niż w jakimkolwiek roku od 2015.

Kontrast z następnym wykresem jest pouczający: wolność prasy odbiła spektakularnie po zmianie rządu w 2023 r.; percepcja korupcji — wcale.

Najtrudniejszy wykres dla optymistycznej narracji: w przeciwieństwie do wolności prasy percepcja korupcji nie odbiła po 2023 r., tylko ustabilizowała się na dnie — dziesięć punktów poniżej szczytu z 2015 r. CPI mierzy percepcję ekspertów i biznesu, nie liczbę przestępstw, ale właśnie ta percepcja buduje wiarygodność państwa.

W indeksie praworządności Polska poprawia się bardzo powoli (+0,4% w rok) i pozostaje w dolnej ćwiartce swojego regionu — wyraźnie za Czechami (0,74) i Litwą (0,77), wyraźnie przed Węgrami (0,50).

Idealne domknięcie rozdziału i klamra całego tytułu: zapytani bez podpowiedzi, Polacy sami wskazują kłótliwość i polaryzację jako drugi największy powód do wstydu — a zdolność do jednoczenia się w kryzysie jako drugi powód do dumy. Trzy z pięciu najczęstszych powodów do wstydu dotyczą wprost polityków.

Polaryzacja ma też swoje liczby z urn: rekordową frekwencję 74,4% w wyborach 2023 r. i 71,6% w drugiej turze wyborów prezydenckich 2025 r., w której kraj podzielił się niemal dokładnie na pół — 50,89% do 49,11%, 1,78 punktu przy blisko 21 milionach głosów. Wysoka mobilizacja jest tu jednocześnie siłą demokracji i miarą podziału.