Rozdział 11
Eksport żywności wzrósł jedenastokrotnie od wejścia do UE, co trzecie jabłko i co piąty kurczak w Unii pochodzą z Polski, a kuchnia polska jest w pierwszej piętnastce świata według TasteAtlas. Stół ma też ciemne strony: nadwaga powyżej średniej UE, udział wydatków na jedzenie o połowę wyższy, rolnictwo ekologiczne w ogonie.
Polska kuchnia i polska żywność to dwie powiązane historie. Pierwsza jest gospodarcza i spektakularna: od 2004 r. eksport rolno-spożywczy urósł z 5,2 do 58,4 mld euro, z nadwyżką 19,8 mld, a Polska jest unijnym liderem w drobiu, jabłkach i pieczarkach. Druga jest kulturowa i dopiero nabiera rozpędu: 196 restauracji w przewodniku Michelin, 51 produktów chronionych w rejestrach UE — od oscypka po rogal świętomarciński — i pierogi jako najwyżej oceniane polskie danie świata. Ciemne strony pokazujemy obok, tą samą miarą.
Rys. 11.1
Eksport artykułów rolno-spożywczych z Polski, mld EUR, 2004–2025
Rys. 11.2
Eksport rolno-spożywczy według grup towarowych, mld EUR, 2025
Mięso — przede wszystkim drób (sam eksport mięsa drobiowego to ok. 6,7 mld EUR) — jest największą grupą, a zaskakująco wysoko stoi tytoń: Polska jest jednym z największych producentów papierosów w UE. Słodycze, mleko i owoce budują resztę — to ta część gospodarki, która jest zarazem eksportem i marką: jabłka grójeckie, oscypek czy rogal świętomarciński mają unijną ochronę nazwy.
Rys. 11.3
TasteAtlas Awards 25/26 — najlepsze kuchnie świata, średnia ocena użytkowników (1–5), pierwsza piętnastka
Uczciwie o metodzie: TasteAtlas mierzy sympatię i rozpoznawalność, nie jakość, i zmienia się co edycję. Ale 14. miejsce na świecie, przed kuchnią amerykańską, koreańską i tajską, pokazuje zasięg marki: pierogi, żurek i pączki są rozpoznawalne daleko poza Polską. Bigos — danie narodowe — nie mieści się w pierwszej dziesiątce polskich potraw; najwyżej oceniają polską kuchnię Polacy, Holendrzy, Niemcy i Szwedzi.
Rys. 11.4
Restauracje, produkty chronione, liderzy produkcji, handel
Kulturowa strona kuchni dopiero nabiera rozpędu — przewodnik Michelin objął Polskę w pełni w 2023 r., a liczba gwiazdek rośnie co edycję — ale produkcyjna jest już potęgą: lider Unii w drobiu i jabłkach, światowy lider w świeżych pieczarkach, unijna stolica karpia. Żabka, największa polska sieć handlowa, jest jednym z niewielu polskich formatów detalicznych eksportowanych za granicę.
Rys. 11.5
Spożycie piwa na mieszkańca, litry rocznie, Polska, 2019–2025
Przez lata polska duma statystyczna — dziś spokojna uwaga, że nie każdy trend rośnie. Polska była w czołowej trójce UE pod względem spożycia piwa, dziś jest poza podium i spada najszybciej ze wszystkich dużych rynków: −18 litrów na osobę w sześć lat. To zmiana pokoleniowa, nie chwilowa: młodsi konsumenci piją mniej alkoholu (łączne spożycie spadło do 8,8 l czystego alkoholu — trzeci rok spadku), a boom na piwo rzemieślnicze z lat 2015–2019 wyhamował.
Rys. 11.6
Cztery wskaźniki, Polska vs UE (lub cel UE), % — różne miary na jednej planszy
Tanią żywność trzeba czytać razem z udziałem wydatków: ceny są niskie w liczbach bezwzględnych, ale relatywnie do dochodów jedzenie w Polsce kosztuje o jedną trzecią więcej budżetu niż przeciętnie w Unii. Najciemniejsza strona polskiego stołu to nadwaga — o siedem punktów powyżej średniej UE — a rzadki przypadek regresu to rolnictwo ekologiczne, którego udział spadał przez niemal dekadę po 2013 r. i dopiero odbija.
Najmocniejszy pojedynczy obraz całego tematu: dwie dekady niemal nieprzerwanego wzrostu, jeden płaski rok (2009) i skok w 2022 r. (inflacja i przekierowanie handlu po ataku Rosji na Ukrainę). Żywność jest jednym z nielicznych działów polskiej gospodarki z trwałą, dużą nadwyżką handlową.
Co piąty kurczak w Unii (20,5% produkcji, 2,9 mln ton — więcej niż Hiszpania i Francja razem) i niemal co trzecie jabłko (29,4% zbiorów UE) pochodzą z Polski; Polska jest też największym na świecie eksporterem świeżych pieczarek (255 tys. ton, 650 mln USD w 2024 r.).